Święto Pesach

Świętem Wiosennego Wyzwolenia  - Święto Pesach, zwane też Świętem Przaśników (niekwaszonego chleba), w 2012 roku będzie trwać w dniach 7-14 kwietnia miesiąca nisan (marzec-kwiecień). Jest ono po Szabasie pierwszym świętem nakazanym w Biblii. Trwa w Izraelu siedem, a w Diasporze osiem dni:-  „ Przez siedem dni będziecie pożywać chleb niekwaszony, pierwszego dnia obchodzić będziecie Święto i dnia siódmego obchodzić macie Święto, żadnego dzieła pracy nie będziecie wykonywać.” Obchodzone jest na pamiątkę ocalenia Izraelitów z niewoli egipskiej, skąd wyprowadził ich Mojżesz. Pesach dlatego nazywa się Świętem niekwaszonego chleba, że Żydzi tak szybko opuszczali Egipt, że nie zdążyli przygotować chleba na czekającą ich wędrówkę. W drodze z niekwaszonego ciasta piekli placki, stąd też tradycja spożywania macy w czasie Święta Paschy.

Święto Pesach kobiety żydowskie przygotowują niezwykle starannie. Spełniając obowiązek religijny dokładnie sprzątają całe mieszkanie, wszystkie zakamarki, tak aby nie pozostała żadna okruszyna czy pył. Według nauki rabinackiej w domu żydowskim nie może być wówczas kwasu. Przygotowuje się godnie z nakazami (koszernie) potrawy na ucztę pesachową. Nazywa się ją także sederową (hebr. porządek), bowiem przebiega ona według ustalonego od dawna porządku. Przy suto zastawionym stole zasiada cała rodzina, a najstarszy mężczyzna rodu ubrany w białą szatę, tzw. „pośmiertną”, w pozycji półleżącej na fotelu odczytuje Hagadę paschalną, która trwa do północy, a czasem i dłużej. Zawiera ona błogosławieństwo i długą opowieść o Mojżeszu, który uciemiężony lud Izraela wyprowadził z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej. Na każdym stole wieczerzy sederowej znajdują się, nakazane przepisami, naczynia i potrawy. Centralne miejsce na stole zajmuje zawsze największy puchar wypełniony po brzegi winem, przeznaczony dla proroka Eliasza, który zapewnia zbawienie, a w tę noc odwiedza – według wierzeń Żydów – wszystkie domy i zostawia błogosławieństwo. Na stole muszą znajdować się trzy mace, które wkłada się do okrągłej, specjalnie wyhaftowanej torebki, lub do okrągłego metalowego pojemnika z przegródkami. Mace te symbolizują dawne warstwy społeczne u Żydów. W czasie uczty spożywa się symboliczne potrawy ze specjalnie do tego celu przeznaczonych naczyń, podzielonych na sześć części. Potrawy symbolizują ciężkie przeżycia Żydów w niewoli egipskiej. I tak dla przykładu kawałek zieleniny (natka pietruszki lub sałata) zmoczony w słonej wodzie przypomina łzy przelane w niewoli; chrzan – gorycz i udrękę; papka z utartego jabłka i bakalii kolorem ma przypominać dni, gdy przodkowie Żydów wyrabiali glinę na cegły, z których wznoszono budowle egipskie; pieczone jajko w skorupie miało oznaczać – jako symbol odradzającego się życia – obronę przed wyniszczeniem narodu żydowskiego w Egipcie.

Należało do zwyczaju, aby najmłodszy chłopiec w rodzinie zadawał czytającemu Hagadę cztery, przygotowane uprzednio pytania. Zgodnie z tradycją starsi chowali macę, a dzieci szukały jej, a po odnalezieniu dostawały nagrodę. Przystrajanie stołu na wieczerzę sederową zależało oczywiście od zamożności rodzin. Puchar przeznaczony dla proroka Eliasza był zawsze najpiękniejszy, wykonany często ze srebra, kryształu lub szkła i zawsze bogato zdobiony. Wyróżniał się zarówno rozmiarami, wyszukanym kształtem, jak i wysokością. Niestety w polskich zbiorach zachowało się niewiele takich pucharów. Najznakomitsze z nich to: szklany z 1. połowy XIX w., którego czarę zdobi ornament tzw. „sucharkowy” uzyskany przez zmatowienie szkła oraz drugi, wysoki z barwionego, rżniętego kryształu, pochodzący z XIX w., przechowywane w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.

Torebka na macę była przeważnie prezentem dziewczyny dla jej narzeczonego. Wykonywano je z jasnego materiału – jedwabiu, atłasu, brokatu lub pluszu. Okrągłe, zdobione haftem o centralnej kompozycji, zachowały się także w nielicznych egzemplarzach w Polsce, przeważnie z okresu dwudziestolecia międzywojennego; w Muzeum Żydowskim w Pradze znajdują się wcześniejsze, bo z XVIII w.

W zamożnych rodzinach żydowskich w czasie uczty sederowej używano też dużych rozmiarów, okrągłych talerzy, zwanych sederowymi, których średnica dochodziła do 50 centymetrów. Najstarsze talerze tego rodzaju – to piękne, majolikowe talerze włoskie z XVI w. z barwnymi scenami rodzajowymi na szerokim otoku. Należą one do unikatów w zbiorach światowych (Praga, Budapeszt, Jerozolima).

Jak pamiętamy, druga połowa XIX w. to epoka eklektyzmu, w której z umiłowaniem wskrzeszano style minionych okresów. To samo zjawisko zauważamy w przedmiotach, naczyniach kultowych i obrzędowych, należących do kultury żydowskiej. Właśnie w tym okresie wykonywano we Włoszech barwne majolikowe misy sederowe, prawie identyczne z szesnastowiecznymi.

W Polsce fajansowe naczynia sederowe, takie jak: misy, pojemniki na mace z sześcioma płytkimi miseczkami na pokrywach, następnie talerze, kubki, dzbanki, małe talerzyki, a nawet proste w kształtach lampki chanukowe, produkowano w fabryce w Lubyczy Królewskiej, założonej ok. 1840 roku, której kolejnymi właścicielami byli Żydzi. Duży zespół tych oryginalnych żydowskich wyrobów znajdował się w zbiorach lwowskiego kolekcjonera, Maksymiliana Goldsteina. Najcenniejsze zabytki zostały zrabowane przez hitlerowców, część z nich ocalała, m.in. fajanse z Lubyczy Królewskiej, które znajdują się we Lwowie. Obecnie do rzadko spotykanych zabytków należą metalowe talerze na ucztę sederową. Jednym z ciekawszych przykładów jest duży talerz sederowy pokryty rytym ornamentem, z sześcioma zaznaczonymi w polu środkowym miejscami na symboliczne potrawy; przechowywany w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Stoły w czasie uczty pesachowej oświetlano często wieloramiennymi świecznikami. Nie wykształciły się jednak żadne specjalne typy świeczników, charakterystycznych wyłącznie dla tego święta.


SPIS ILUSTRACJI (zdjęcia prezentowane w zakładce „galeria”)

  1. 1. Srebrne naczynie na macę, XVIII w.
  2. 2. Torebka na macę, haftowana, koniec XIX w.
  3. 3. Fajansowe naczynie sederowe z pojemnikami na mace i miseczkami na rytualne, paschalne potrawy, Potylicz, Polska, 1904 r.
  4. 4. Puchar proroka Eliasza, 1855 r., zbiory Gieldzińskiego.
  5. 5. Srebrne naczynie na macę.
  6. 6. Naczynie ceramiczne na symboliczne potrawy sederowe, Polska, przed 1939 r.
  7. 7. Uczta sederowa.
  8. 8. Puchar proroka Eliasza, najstarszy zachowany w Polsce, poł. XVII w.
  9. 9. Klamra do pasa dla najstarszego mężczyzny z rodu, XVIII/XIX w.
  10. 10.Świecznik na stół sederowy.
  11. 11.Świecznik na stół sederowy.

Dr Izabella Rejduch-Samkowa